در دنیای مهندسی عمران و معماری سنتی، اصطلاحات دقیقی برای توصیف نحوه چیدمان مصالح و اتصال اجزای ساختمان وجود دارد که گاهی در زبان محاوره کارگاهی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند. یکی از رایجترین این اشتباهات، خلط مبحث میان سه واژه کلیدی «لاریز»، «هشتگیر» و «لابند» است. دانستن تفاوت دقیق این مفاهیم تنها یک بحث تئوری نیست، بلکه در کیفیت اجرای دیوار، پایداری در برابر زلزله تاثیر مستقیم دارد. در این مقاله جامع از ایران سازه، ضمن تعریف دقیق و علمی این واژگان بر اساس مراجع معتبر معماری، به تفاوتهای اجرایی آنها میپردازیم و نقش اتصالات مدرن را در تکمیل این روشهای سنتی بررسی میکنیم.
لابند (Laband): روش صحیح توقف کار و ادامه دیوارچینی
آنچه که بسیاری از مجریان و حتی مهندسان در اصطلاح عامیانه به آن “لاریز کردن” میگویند، در واقع واژهای تخصصی به نام “لابند” است. لابند به معنای قطع کردن عملیات دیوارچینی به صورت پلهای و پلکانی است، به طوری که رجهای آجر یا بلوک جلوتر و عقبتر از یکدیگر قرار گیرند. هدف اصلی از اجرای لابند، فراهم کردن شرایطی است که در زمان شروع مجدد کار (مثلاً در روز بعد)، رجهای جدید بتوانند کاملاً روی رجهای قبلی بنشینند و قفل و بست کامل ایجاد شود. اگر انتهای دیوار به صورت عمودی و صاف (شاقولی) رها شود، پس از ادامه دیوارچینی، یک درز عمودی ممتد بین قسمت قدیم و جدید ایجاد میشود که پاشنه آشیل دیوار در برابر نیروهای جانبی خواهد بود.
در اجرای لابند، طول هر پله معمولاً باید متناسب با طول آجر یا بلوک باشد تا همپوشانی (Overlapping) لازم تامین گردد. این روش باعث میشود که بار ثقلی دیوار به صورت یکنواخت توزیع شده و از تمرکز تنش در محل اتصال دو مرحله کاری جلوگیری شود. در دیوارهای طویل که امکان اجرای یکپارچه وجود ندارد، لابند بهترین روش سنتی برای حفظ پیوستگی است. با این حال، حتی با اجرای صحیح لابند، مهندسان سازه امروزی توصیه میکنند برای اطمینان صد در صدی از عملکرد یکپارچه دیوار در زلزله، از المانهای مسلح کننده استفاده شود. قرار دادن میلگرد بستر در بین رجهای ملات، دقیقاً در محلی که لابند اجرا شده است، مانند بخیهای عمل میکند که دو قسمت دیوار را به هم میدوزد و مقاومت کششی فوقالعادهای به آن میبخشد.
هشتگیر (Hashtgir): اتصال دندانهای برای تقاطعها
هشتگیر یکی دیگر از روشهای اتصال در بنایی است که با لابند متفاوت است و فرمی دندانهدار (نری و مادگی) دارد. این روش معمولاً زمانی استفاده میشود که قرار است دو دیوار متقاطع به هم متصل شوند یا گوشهای از بنا ساخته شود و ادامه دیوار دیگر به آینده موکول گردد. در هشتگیر، آجرها به صورت یکدرمیان یا چنددرمیان بیرونزده اجرا میشوند تا فضای خالی برای ورود آجرهای دیوار بعدی فراهم شود. این درگیری مکانیکی باعث میشود که دیوارهای متعامد بتوانند همدیگر را مهار کنند و تا حدی از جداشدگی گوشهها جلوگیری شود. اما اجرای هشتگیر چالشهای اجرایی زیادی دارد، از جمله اینکه پر کردن کامل فضای بین دندانهها با ملات دشوار است و اغلب حفرههای هوایی در آن باقی میماند.
در معماری مدرن و با ورود مصالحی مانند بلوکهای سبک و هبلکس، کارایی هشتگیر سنتی به چالش کشیده شده است. امروزه آییننامهها (مانند استاندارد ۲۸۰۰ و پیوست ششم) استفاده از اتصالات صلب و درگیرانه مانند هشتگیر را برای اتصال دیوار به ستون ممنوع یا محدود کردهاند. دلیل این امر این است که هشتگیر باعث میشود دیوار و سازه با هم حرکت کنند و در زلزله، دیوار دچار ترک خوردگی شدید شود. به جای هشتگیر کردن دیوار به سازه، اکنون از روش جداسازی با استفاده از ناودانی منقطع و وادار میانی استفاده میشود تا دیوار آزادی حرکت داشته باشد. همچنین برای اتصال دو دیوار متقاطع، استفاده از بست رادیکالی دو طرفه یا بستهای فلزی جایگزین بسیار مطمئنتر و سریعتری نسبت به هشتگیرهای سنتی محسوب میشود.
لاریز (Larize): پر کردن و پایدارسازی پشت دیوار
برخلاف تصور رایج، “لاریز” در ادبیات دقیق معماری سنتی ایران به معنای روش چیدمان آجر نیست، بلکه به معنای “ریختن” و پر کردن فضاهای خالی است. لاریز کردن به عملیاتی گفته میشود که در آن فضای پشت یک دیوار حائل یا فاصله بین دیوار جدید و دیوار قدیمی یا بستر طبیعی (مانند کوه یا خاک) با استفاده از مصالح پرکننده مانند سنگ لاشه، شفته آهک یا دوغاب و ملات پر میشود. هدف از لاریز، ایجاد تکیهگاهی مطمئن برای دیوار است تا از واژگونی، لق زدن یا شکم دادن آن جلوگیری شود. این اصطلاح از ریشه “ریز” به معنای ریختن میآید و اشاره به پر کردن حجم دارد، نه چیدمان رج به رج.
زمانی که دیواری در مجاورت یک سطح ناهموار ساخته میشود، لاریز کردن پشت آن حیاتی است تا دیوار با بستر خود یکپارچه شود. در برخی متون مرمت، به دیواری که ضخامت آن به تدریج کم میشود یا حالتی مورب برای ایستایی دارد نیز اشاراتی با این واژه شده است، اما کاربرد اصلی آن همان پر کردن و پشتبند سازی است. بنابراین، اگر کسی میگوید “انتهای دیوار را برای ادامه کار فردا لاریز کن”، منظور او به احتمال زیاد همان “لابند” است، اما واژه را به اشتباه به کار برده است. در سیستمهای مدرن ساخت و ساز خشک یا نیمه خشک، مفهوم لاریز کمتر کاربرد دارد، اما بحث پایداری دیوار همچنان با استفاده از بست رادیکالی برای مهار جانبی و بست تخت برای یکپارچگی دیوارها دنبال میشود.
جدول مقایسه فنی: لابند، هشتگیر و لاریز
برای شفافسازی کامل این مفاهیم و جلوگیری از اشتباهات رایج در کارگاههای ساختمانی، جدول زیر تفاوتهای بنیادین این سه روش را نشان میدهد:
| مشخصه | لابند (Laband) | هشتگیر (Hashtgir) | لاریز (Larize) |
|---|---|---|---|
| تعریف صحیح | قطع پلهای و پلکانی انتهای دیوار | قطع دندانهدار و شانهای دیوار | پر کردن پشت دیوار با ملات/دوغاب |
| شکل هندسی | مورب و پلهمانند (مثل راهپله) | دندانههای بیرونزده (نری/مادگی) | نامشخص (تابع فضای خالی پشت دیوار) |
| هدف اصلی | اتصال دیوارهای همراستا در آینده | اتصال دیوارهای متقاطع/گوشهها | پر کردن خلاء و ایجاد تکیهگاه |
| نوع عملکرد | ایجاد پیوستگی در طول دیوار | قفل و بست مکانیکی در کنجها | افزایش پایداری و جرم دیوار |
| اشتباه رایج | اغلب به اشتباه “لاریز” نامیده میشود | با لابند اشتباه گرفته میشود | با روش چیدمان اشتباه گرفته میشود |
خرید میلگرد بستر از تولید کننده
پیشنهاد مطالعه: چگونه دیوار غیرسازه ای را هشتگیر کنیم؟
جایگزینی روشهای سنتی با اتصالات نوین فلزی
در حالی که لابند و هشتگیر روشهای محترمی در معماری سنتی هستند، اما پاسخگوی تمام نیازهای ایمنی ساختمانهای بلندمرتبه امروزی نیستند. زلزلههای اخیر نشان داده است که صرفاً تکیه بر اصطکاک و قفل و بست مصالح بنایی (مثل آجر و بلوک) کافی نیست. به همین دلیل صنعت ساختمان به سمت استفاده از “مسلحسازی دیوار” حرکت کرده است.
۱. نقش میلگرد بستر در تقویت لابند و هشتگیر
حتی اگر لابند را با دقت میلیمتری اجرا کنید، باز هم محل اتصال ملات قدیم و جدید ضعیفترین نقطه دیوار است. استفاده از [میلگرد بستر] (Bed Joint Reinforcement) این ضعف را کاملاً پوشش میدهد. میلگردهای بستر که معمولاً به صورت خرپایی یا نردبانی تولید میشوند، در لایههای ملات قرار میگیرند و باعث میشوند کل دیوار مانند یک تیر عمیق رفتار کند. هنگام استعلام [قیمت میلگرد بستر] دقت کنید که این هزینه اندک، بیمه کردن دیوار در برابر ترکهای ناشی از نشست و زلزله است. همچنین برای اتصال بهتر میلگرد بستر به سازه، از ابزارهایی مانند گیره میلگرد بستر و قلاب میلگرد بستر استفاده میشود که قابلیت رگلاژ و تنظیم دارند.
۲. عبور از هشتگیر به سمت والپستهای مدرن
همانطور که گفته شد، هشتگیر کردن دیوار به ستون ممنوع است. روش جایگزین و استاندارد، استفاده از ناودانی منقطع یا همان والپستهای جدید است. این ناودانیها با پیچ و رولپلاک یا جوش به ستون متصل میشوند و بلوک داخل آنها قرار میگیرد. این روش اجازه میدهد دیوار در داخل ناودانی بلغزد اما واژگون نشود. برای دیوارهای بلوک هبلکس یا سبک سیمانی که فاق و زبانه ندارند، استفاده از بست رادیکالی (بست ارتجاعی) حیاتی است. این بستها با خمهای ویژهای که دارند، ضربات وارده را مستهلک کرده و مانع تخریب دیوار میشوند.
چالشها و سوالات متداول اجرایی
بسیاری از سازندگان در گذار از روشهای سنتی به مدرن دچار سردرگمی میشوند. در اینجا به برخی از چالشهای رایج پاسخ میدهیم:
چالش اول: آیا هنوز باید دیوار را لابند (پلهای) کنیم؟
بله. حتی با وجود میلگرد بستر، اجرای صحیح چیدمان آجر یا بلوک اهمیت دارد. لابند کردن باعث میشود بار ثقلی درست منتقل شود. اما فراموش نکنید که لابند به تنهایی کافی نیست و باید با میلگرد بستر تقویت شود. پیشنهاد میکنم مقاله میلگرد بستر چیست را مطالعه کنید تا با این نوع از میلگرد دیوارهای غیرسازه ای بیشتر اشنا شوید.
چالش دوم: در دیوارهای هبلکس چگونه اتصال ایجاد کنیم؟
بلوکهای هبلکس بزرگ هستند و اجرای هشتگیر یا لابند دقیق با آنها دشوار است. در این دیوارها، نقش اتصالات فلزی بسیار پررنگتر است. برای اتصال دو دیوار هبلکس به هم، به جای هشتگیر کردن سخت و وقتگیر، از بست تخت استفاده کنید که دو بلوک را به هم میدوزد. برای اتصال به ستون نیز حتماً از بست رادیکالی استفاده نمایید.
سوال: آیا لاریز کردن (پر کردن پشت دیوار) در ساختمانهای شهری کاربرد دارد؟
این روش بیشتر در دیوارهای حائل، دیوارهای سنگی باغویلاها و یا هنگام بازسازی ساختمانهای قدیمی که دیوار با فاصله از دیوار همسایه اجرا میشود کاربرد دارد. در تیغهچینیهای داخلی آپارتمانها، مفهوم لاریز به معنای واقعی آن (پر کردن) کاربردی ندارد و منظور سازنده همان لابند است.
سوال: چرا ناودانی منقطع بهتر از نبشیکشی سرتاسری است؟
ناودانیهای منقطع نصب بسیار سریعتری دارند، هزینه آهنآلات را کاهش میدهند و مهمتر از همه، اجازه انبساط و انقباض و حرکتهای جزئی را به دیوار میدهند بدون اینکه باعث ترک خوردن آن شوند. این قطعات به همراه وادار میانی، سیستم کاملی برای مهار دیوار در برابر زلزله ایجاد میکنند.
نتیجهگیری
دانستن تفاوت علمی بین لابند (چیدمان پلهای)، هشتگیر (اتصال دندانهای) و لاریز (پر کردن پشت دیوار) نشاندهنده تخصص و دانش بالای تیم اجرایی است. هرچند ممکن است در زبان محاوره این واژگان جابجا استفاده شوند، اما در مقام اجرا باید اصول مهندسی رعایت گردد. امروزه، هنر مهندسی در ترکیب این روشهای صحیح چیدمان با تکنولوژیهای نوین است.
